06/10/2026
Wakaalada wararka ee dalka -kadi Itoobiya XASAN SHEEKH waa KHAA’IN dhibaato ku haya amniga mandaqadda
Sida Khiyaanada Madaxweyne Xasan Sheekh Maxamuud u wiiqayso Xaqiiqooyinka Gobolka
4-tii Oktoobar 2026, Madaxweynaha Soomaaliya Xasan Sheekh Maxamuud ayaa magaalada New El-Alamein kula saxiixday qaar ka mid ah hoggaamiyeyaasha gobolka heshiis wadajir ah oo afar geesood ah. Inkastoo hadallada diblomaasiyadeed ee kulanka ay ku saabsanaayeen xasilloonida gobolka iyo maamul-wadaagga, haddana shirku wuxuu xoojiyay isbahaysi juqraafi-siyaasadeed oo dibadeed, kaas oo si cad loogu talagalay in lagu xaddido is-maamulka dhaqaale iyo danaha amni ee Itoobiya ee ku saabsan Labada Webi ee Niil iyo marinka Badda Cas.
Hase yeeshee, taageerada Madaxweyne Xasan Sheekh ee bayaankan waxay muujinaysaa kala fogaansho weyn oo u dhexeeya siyaasadda arrimaha dibadda ee Muqdisho iyo naf-hurnimadii taariikhiga ahayd ee lagu ilaaliyay jiritaanka dowladda Soomaaliya.
In ka badan saddex iyo toban sano?—soddon sano—ah, Itoobiya waxay gelisay kheyraad aad u badan sidii loo ilaalin lahaa midnimada dhuleed iyo badbaadada hay’adaha dowladeed ee Soomaaliya. Ka dib burburkii dowladdii dhexe ee Muqdisho sanadkii 1991, Itoobiya waxay noqotay tiir siyaasadeed oo muhiim u ah dadaalladii dib-u-heshiisiinta Soomaaliya. Waxay martigelisay shirarkii muhiimka ahaa ee Sodere iyo Mbagathi, kuwaas oo si toos ah gacan uga geystay dhismaha Dowladda Federaalka Ku-meelgaarka ah, taas oo noqotay qaab-dhismeedkii siyaasadeed ee ugu dambayn suurageliyay madaxweyne-nimada Xasan Sheekh maanta.
Markii kooxaha xagjirka ahi ay halis geliyeen inay burburiyaan hay’adihii dowladda, ciidamada Itoobiya waxay galeen safka h**e ee dagaalka. Iyadoo loo marayo howlgallo amni oo laba geesood ah iyo ciidamo ka tirsanaa AMISOM, ATMIS iyo AUSSOM, kumannaan askari oo Itoobiyaan ah ayaa bixiyay naf iyo dhiig. Dadaalladoodu waxay gacan ka geysteen in Al-Shabaab laga saaro xarumo muhiim ah oo dhaqaale iyo beero ah sida Baydhabo, Luuq iyo Beledweyne, iyagoo sugay amniga deegaanno istiraatiiji ah.
Inkasta oo ay jirto taageeradaas amni ee muddada dheer, Madaxweyne Xasan Sheekh wuxuu doortay inuu Muqdisho ku daro isbahaysi lagu doonayo in lagu xaddido xuquuqda horumarineed ee muhiimka u ah Itoobiya.
Bayaanka El-Alamein, gaar ahaan qodobka (e), wuxuu dalbanayaa in la raaco mabda’a ah inaan waxyeello loo geysan dhinacyada kale, isla markaana tallaabo kasta ay u baahan tahay is-afgarad, isagoo diidaya tallaabooyin hal dhinac ah.
Marka la eego sharciga caalamiga ah ee biyaha, sida lagu qeexay Heshiiska Qaramada Midoobay ee 1997 ee ku saabsan marin-biyoodka caalamiga ah, dalalku waa inay ka fogaadaan inay waxyeello weyn u geystaan dalalka kale, biyahana waa in si caddaalad iyo macquul ah loo isticmaalaa. Iyadoo la taageerayo mabda’a “waxyeello la’aanta”, Madaxweyne Xasan Sheekh wuxuu taageeray mowqif laga yaabo inuu dalalka biyaha hoose jooga siiyo awood ay ku diidaan mashaariicda dalalka biyaha sare jooga, taasoo suuragal ka dhigaysa in Itoobiya iyo dalalka kale ee ku yaalla qaybta sare ee webiga laga hor istaago inay horumariyaan kheyraadkooda.
Arrintan waxaa sii murjinaya ka-qaybgalka Madaxweynaha Eritrea, Isaias Afwerki. Isagoo ku biiray isbahaysigan ka dhanka ah Itoobiya, Eritrea—oo qoraalku ku tilmaamayo inay muddo dheer wakiil u ahayd Masar—waxay qaadatay isla mowqifka adag ee Qaahira ka qabto arrimaha biyaha Niilka. Inkastoo Eritrea qayb ahaan ku taallo dhulka loo aqoonsan yahay Basin-ka Niilka, taageerada ay siisay qodobka adag ee “waxyeello la’aanta” iyo sheegashooyinka taariikhiga ah ee biyaha waxay halis gelin kartaa xuquuqdeeda mustaqbalka ee Niilka iyo xaqa ay u leedahay inay ka hirgeliso kaabayaal biyoodyo gudaha basin-ka.
Taageerada Eritrea waxay mudnaanta siisay danaha Masar halkii ay ka ilaalin lahayd danaha dhaqaale ee mustaqbalka Eritrea, taasoo qoraalku ku fasirayo inay muujinayso doorka Asmara ee ka dhanka ah Itoobiya.
Waqtiga bayaankan la taageeray wuxuu sidoo kale muujinayaa, sida qoraalku sheegay, in la iska indhatiray is-afgaradka ballaaran ee gobolka. Shirkii El-Alamein wuxuu dhacay xilli lix dal oo ka tirsan Basin-ka Niilka ay dhaqan geliyeen Heshiiska Qaab-dhismeedka Iskaashiga (CFA), oo ah qaab sharci oo casri ah oo loogu talagalay in si caddaalad badan loo maareeyo biyaha.
CFA wuxuu beddelayaa nidaamyadii h**e ee qaybinta biyaha ee xilligii gumeysiga, isagoo doonaya qaybin ka caddaalad badan oo kheyraadka biyaha ah. Ku biirista isbahaysigan dibadeed, ayay qoraalku ku doodayaa, waxay Madaxweyne Xasan Sheekh iyo Isaias ka fogeysay inta badan dalalka Basin-ka Niilka, waxayna wiiqaysaa heshiis Afrikaan ah oo wadajir ah.
Waxaa kale oo is-khilaafsan dalabka ah in la helo “ogeysiis h**e iyo is-afgarad” iyadoo Masar taariikh ahaan dhistay kaabayaal waaweyn oo biyoodyo ah oo ku teedsan Niilka, iyadoo aan oggolaansho ama wada-tashi h**e la yeelan Itoobiya iyo dalalka kale ee ku yaalla dhanka sare ee webiga.
Heshiiskii Biyaha Niilka ee 1959-kii ee u dhexeeyay Masar iyo Suudaan wuxuu biyaha Niilka si gaar ah ugu qaybiyay labada dal, iyadoo aan qayb rasmi ah loo qoondeyn dalalka kale ee ku yaalla dhanka sare ee webiga, inkastoo qayb weyn oo biyaha Niilka ah ay ka yimaadaan dhulalkaas.
Sidaa darteed, dalabka Masar ee ah in dalalka sare laga helo oggolaansho marka la dhisayo kaabayaal cusub, iyadoo mashaariicda Masar loo arko kuwo aan la taaban karin, wuxuu—sida qoraalku ku doodayo—doonayaa inuu Qaahira ka dhigo awoodda ugu sarreysa ee go’aamisa arrimaha Niilka, halkii ay ka ahaan lahayd dal wadaagaya kheyraadka.
Intaa waxaa dheer, bayaanka oo isku dayaya inuu iska indho tiro saamiga Itoobiya ku leedahay amniga Badda Cas wuxuu dayacayaa xaqiiqooyinka juqraafiyeed iyo taariikhda adag ee gobolka.
Itoobiya oo maanta ah dal aan bad lahayn ma ahayn xaalad aan waligeed isbeddeli karin, balse waxay qoraalku ku tilmaamayaa inay ka dhalatay hannaan ku-meelgaar ah oo dastuur ahaan muran lahaa intii u dhaxaysay 1991 iyo 1993. Intii lagu jiray muddadaas, dowladdii ku-meelgaarka ahayd ayaa, sida qoraalku sheegayo, dhaaftay awooddeedii dastuuriga ahayd iyadoo oggolaatay gooni-isu-taagga iyada oo aan la marin cod-bixin baarlamaan oo qaran ama la xaqiijin xuquuq waarta oo marin badeed ah oo ku salaysan sharciga caalamiga ah.
Si kastaba ha ahaatee, Itoobiya weli waa tiir dhaqaale iyo mid dadweyne oo aan laga maarmi karin marka laga hadlayo Geeska Afrika.
In dal leh in ka badan 135 milyan oo qof loo sawiro inuu yahay dal shisheeye oo aan wax saamayn ah ku lahayn maamulka iyo amniga Badda Cas waxay iska indhatiraysaa xaqiiqooyinka aasaasiga ah ee amniga gobolka.
Hoosta dhoolla-caddaynta iyo xushmadda diblomaasiyadeed ee New El-Alamein, waxaa ku qarsoon, sida qoraalku ku doodayo, istaraatiijiyad aan lahayn aragti fog.
Iyadoo Madaxweyne Xasan Sheekh Maxamuud uu taageeray isbahaysi lagu doonayo in lagu xaddido xuquuqda biyaha Itoobiya iyo danaha ay ka leedahay amniga badda, qoraalku wuxuu arrintaas ku tilmaamayaa khiyaano loo geystay deriska Soomaaliya.
Tallaabadan waxay wiiqaysaa iskaashigii amni ee gobolka ee muddo tobannaan sano ah taageerayay dhismaha dowladnimada Soomaaliya.
Nabad waarta oo laga hirgeliyo Geeska Afrika laguma dhisi karo xeelado ku salaysan xannibaad iyo go’doomin, balse waxay ku dhismi kartaa ixtiraamka naf-hurnimadii taariikhiga ahayd iyo aqoonsiga xuquuqda caddaaladda ah ee dhammaan dalalka ay wadaagaan kheyraadka dabiiciga ah.
