04/10/2026
द्वन्द्वात्मक भौतिकवाद र ऐतिहासिक भौतिकवादको आधारमा दर्शनका अवयवहरूको व्याख्या
१. तत्त्वमीमांसा : वास्तविकताको आधार के हो ?
द्वन्द्वात्मक भौतिकवादको पहिलो आधारभूत मान्यता हो—भौतिक जगत् चेतनाभन्दा प्राथमिक छ ।
प्रकृति, पदार्थ र भौतिक संसार मानिसको चेतनाभन्दा बाहिर स्वतन्त्र रूपमा अस्तित्वमा छन्। चेतना प्रकृतिभन्दा अलग कुनै अलौकिक शक्ति होइन; विकसित पदार्थ अर्थात् मानव मस्तिष्क र सामाजिक जीवनको उच्च विकसित प्रतिबिम्ब हो ।
यस दृष्टिकोणले संसारलाई स्थिर र अपरिवर्तनीय वस्तुको संग्रहका रूपमा होइन, निरन्तर गति, परिवर्तन र अन्तरविरोधको प्रक्रियाका रूपमा हेर्छ ।
त्यसैले प्रश्न केवल “संसार के हो?” भन्ने होइन,
“संसार कसरी बदलिन्छ?” भन्ने पनि हो ।
द्वन्द्वात्मक भौतिकवादले परिवर्तनका प्रमुख आधारका रूपमा वस्तु/घटनाभित्रका अन्तरविरोध, परिमाणबाट गुणमा हुने परिवर्तन र विकासको द्वन्द्वात्मक प्रक्रियालाई हेर्छ ।
२. ज्ञानमीमांसा : मानिसले सत्य कसरी जान्दछ। ?
द्वन्द्वात्मक भौतिकवादका अनुसार ज्ञान कुनै दैवी वरदान वा जन्मजात पूर्ण सत्य होइन। मानिसले व्यवहार, अनुभव, अध्ययन, अनुसन्धान र सामाजिक उत्पादनको प्रक्रियामार्फत संसारबारे ज्ञान प्राप्त गर्छ ।
यहाँ व्यवहार अत्यन्त महत्त्वपूर्ण हुन्छ ।
सरल रूपमा,
वस्तुगत संसार → इन्द्रिय/अनुभव → चिन्तन → ज्ञान → व्यवहार → पुनः परीक्षण → विकसित ज्ञान
उदाहरणका लागि किसानले माटो, पानी, बीउ, मौसम र उत्पादनबीचको सम्बन्धलाई व्यवहारबाट बुझ्छ। त्यस अनुभवलाई वैज्ञानिक अध्ययनले अझ व्यवस्थित र गहिरो बनाउँछ।
त्यसैले मार्क्सवादी ज्ञानमीमांसामा सत्य केवल सोचाइभित्र खोजिँदैन,व्यवहारमा परीक्षण र पुष्टि पनि आवश्यक हुन्छ ।
३. तर्कशास्त्र : कसरी सोच्ने ?
औपचारिक तर्कले सही निष्कर्ष निकाल्ने नियम दिन्छ भने द्वन्द्वात्मक तर्कले वस्तु र घटनालाई तिनको सम्बन्ध, गति, परिवर्तन र अन्तरविरोधसहित बुझ्न खोज्छ।
उदाहरण,
गरिबीलाई केवल व्यक्तिको व्यक्तिगत कमजोरी भनेर हेर्नु एउटा एकांगी दृष्टिकोण हुन सक्छ। द्वन्द्वात्मक विश्लेषणले रोजगारी, शिक्षा, उत्पादन प्रणाली, सम्पत्तिको वितरण, राज्यका नीति, ऐतिहासिक परिस्थिति आदि अनेक पक्षबीचको सम्बन्ध हेर्छ।
त्यसैले द्वन्द्वात्मक चिन्तनले सोध्छ,
* यो वस्तु कसरी उत्पन्न भयो ?
* यसभित्रका अन्तरविरोध के हुन् ?
* यसको विकास कुन दिशामा भइरहेको छ ?
* कुन अवस्था परिवर्तन भएपछि गुणात्मक परिवर्तन आउन सक्छ ?
* एउटा घटना अर्को घटनासँग कसरी सम्बन्धित छ ?
यस अर्थमा द्वन्द्वात्मकता परिवर्तनलाई बुझ्ने चिन्तन-पद्धति हो ।
४. नीतिशास्त्र : राम्रो–नराम्रो र मानव आचरण
मार्क्सवादी दृष्टिकोणमा नैतिकता समाजभन्दा बाहिर रहेको शाश्वत र अपरिवर्तनीय नियम मात्र होइन। मानव समाजको ऐतिहासिक विकास, उत्पादन सम्बन्ध, वर्गीय संरचना र सामाजिक आवश्यकतासँग नैतिक मूल्यहरू पनि सम्बन्धित हुन्छन्।
उदाहरणका लागि दासप्रथाको समयमा स्वीकार्य मानिएका केही सामाजिक सम्बन्ध आज अमानवीय मानिन्छन ।
यसले नैतिक मूल्यहरू इतिहाससँग सम्बन्धित छन् भन्ने देखाउँछ ।
तर यसको अर्थ मार्क्सवादमा कुनै नैतिक मूल्य हुँदैन भन्ने होइन । मार्क्सवादी नैतिक दृष्टिले मानव मुक्ति, शोषणविरुद्ध संघर्ष, सामाजिक समानता, श्रमको सम्मान, सामूहिक हित र मानव गरिमालाई महत्त्व दिन्छ ।
५. सौन्दर्यशास्त्र : सौन्दर्य र कलालाई कसरी हेर्ने ?
द्वन्द्वात्मक भौतिकवादी दृष्टिकोणले कला र सौन्दर्यलाई पनि समाजबाट अलग कुनै शुद्ध अमूर्त अनुभूति मात्र मान्दैन ।
मानिसको कला र सौन्दर्यबोध उसको सामाजिक जीवन, श्रम, इतिहास, संस्कृति र भौतिक परिस्थितिसँग जोडिएको हुन्छ ।
मानिसले प्रकृतिलाई केवल हेर्दैन; श्रम र सिर्जनाका माध्यमबाट त्यसलाई रूपान्तरण पनि गर्छ। त्यसैले कला पनि मानवको सामाजिक चेतनाको एउटा रूप हो ।
कुनै किसानको जीवन, मजदुरको संघर्ष, युद्ध, प्रेम, दुःख, आशा वा सामाजिक परिवर्तन कलाको विषय बन्न सक्छन ।
यसरी सौन्दर्यशास्त्रमा प्रश्न हुन्छ,
कला समाजबाट कसरी प्रभावित हुन्छ र कलाले समाजको चेतनालाई कसरी प्रभावित गर्न सक्छ ?
६. समाज तथा राजनीतिक दर्शन : समाज कसरी विकसित हुन्छ। ?
यहाँ ऐतिहासिक भौतिकवाद सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण हुन्छ ।
मार्क्सवादी दृष्टिकोणमा समाजको विकास बुझ्न मानिसले कसरी आफ्नो जीवनका आवश्यकताहरू पूरा गर्छ भन्ने प्रश्नबाट सुरु गर्नुपर्छ ।
मानिसले उत्पादन गर्छ। उत्पादन गर्दा मानिसहरूबीच निश्चित सम्बन्ध निर्माण हुन्छ। यही उत्पादन सम्बन्ध र उत्पादन शक्तिको विकासले समाजको आर्थिक आधार निर्माण गर्छ ।
यस आधारसँग राज्य, कानुन, राजनीति, धर्म, दर्शन, कला आदि सामाजिक चेतनाका विभिन्न रूपहरू सम्बन्धित हुन्छन ।
सरल संरचनामा,
उत्पादन शक्ति + उत्पादन सम्बन्ध → आर्थिक आधार → सामाजिक/राजनीतिक तथा वैचारिक संरचनाहरू
तर यो सम्बन्ध एकतर्फी यान्त्रिक सम्बन्ध होइन। राजनीति, राज्य, विचार, संस्कृति आदिले पनि आर्थिक आधारमाथि प्रभाव पार्न सक्छन ।
७. वर्गसंघर्ष : सामाजिक परिवर्तनको महत्त्वपूर्ण द्वन्द्व
ऐतिहासिक भौतिकवादले समाजको इतिहासलाई केवल महान् व्यक्तिहरूको जीवनी वा विचारहरूको इतिहासका रूपमा हेर्दैन ।
समाजमा विभिन्न वर्ग र समूहबीच हितको अन्तरविरोध हुन्छ । उत्पादनका साधनमाथिको स्वामित्व र उत्पादनबाट प्राप्त हुने सम्पत्तिको वितरणले वर्गीय सम्बन्ध निर्माण गर्न सक्छ ।
मार्क्सवादी विश्लेषणमा,
अन्तरविरोध → संघर्ष → सामाजिक परिवर्तन
तर हरेक सामाजिक परिवर्तनलाई केवल वर्गसंघर्षको एउटै सूत्रमा सीमित गर्नु पनि ऐतिहासिक विश्लेषणलाई सरलीकृत गर्नु हुन्छ। वास्तविक समाजमा जात, लिङ्ग, राष्ट्रियता, संस्कृति, राज्य, प्रविधि, पर्यावरणलगायतका धेरै सम्बन्ध र अन्तरविरोध पनि हुन्छन ।
८. द्वन्द्वात्मक भौतिकवाद र ऐतिहासिक भौतिकवादको सम्बन्ध
यी दुईलाई अलग–अलग विषयभन्दा एकअर्कासँग सम्बन्धित दुई पक्षका रूपमा बुझ्न सकिन्छ।
द्वन्द्वात्मक भौतिकवाद
प्रकृति, समाज र चेतनाको सामान्य गति तथा विकासलाई भौतिकवादी र द्वन्द्वात्मक दृष्टिले बुझ्ने दार्शनिक आधार।
ऐतिहासिक भौतिकवाद,
त्यही दृष्टिकोणलाई विशेष रूपमा मानव समाज र इतिहासको विकासमा लागू गर्ने पद्धति ।
अर्थात,
द्वन्द्वात्मक भौतिकवादले “वस्तु र घटना कसरी बदलिन्छन्?” भन्ने प्रश्नमा जोड दिन्छ भने ऐतिहासिक भौतिकवादले “मानव समाज ऐतिहासिक रूपमा कसरी बदलिँदै आयो?” भन्ने प्रश्नमा जोड दिन्छ ।
समग्र रूपमा
दर्शनका यी सबै अवयवलाई एउटै सूत्रमा जोड्दा मार्क्सवादी दृष्टिकोण यसरी देखिन्छ:
भौतिक संसार → द्वन्द्व र परिवर्तन → मानव श्रम/व्यवहार → ज्ञान → सामाजिक उत्पादन → उत्पादन सम्बन्ध → वर्ग तथा सामाजिक अन्तरविरोध → संघर्ष → सामाजिक परिवर्तन
त्यसैले मार्क्सवादी दर्शनका लागि दर्शनको उद्देश्य संसारको व्याख्या गर्नु मात्र होइन, त्यसलाई बुझेर परिवर्तनको मानवीय सम्भावना पहिचान गर्नु पनि हो ।
मार्क्सको प्रसिद्ध थिसिस अन फायरबाखको निष्कर्षसँग यो दृष्टिकोण जोडिन्छ दार्शनिकहरूले संसारलाई विभिन्न तरिकाले व्याख्या गरेका छन,प्रश्न संसारलाई परिवर्तन गर्नु पनि हो ।
