16/10/2026
मेरो जीवन जिउने तरिका अलिक फरक छ। जीवनलाई हेर्ने मेरो दृष्टिकोण अरूको भन्दा फरक हुन सक्छ। संसारले जीवनलाई जसरी बुझेको छ, मैले जीवनलाई त्यसरी नै बुझ्नुपर्छ भन्ने मलाई लाग्दैन। किनकि हरेक मानिसको जीवन फरक हुन्छ, हरेक मानिसको भोगाइ फरक हुन्छ, हरेक मानिसको पीडा फरक हुन्छ, अनि हरेक मानिसले जीवनबाट सिक्ने पाठ पनि फरक हुन्छ। कसैका लागि जीवन एउटा सुन्दर सपना हो, कसैका लागि संघर्षको मैदान हो, कसैका लागि जिम्मेवारीको भारी हो, अनि कसैका लागि यस्तो यात्रा हो, जसको अन्त्य कहाँ हुन्छ भन्ने थाहा हुँदाहुँदै पनि ऊ निरन्तर हिँडिरहेको हुन्छ।
मेरो लागि पनि जीवन एउटा यात्रा हो। तर यो यस्तो यात्रा हो, जहाँ म पछाडि फर्केर हेर्न सक्छु, आफूले बिताएका दिनहरू सम्झिन सक्छु, आफ्ना गल्तीहरू महसुस गर्न सक्छु, आफूले गुमाएका कुराहरूको पीडा अनुभव गर्न सक्छु, तर बितिसकेको समयलाई फेरि फर्काएर ल्याउन सक्दिनँ।
म नर्सरीमा पढेँ, त्यसपछि एलकेजीमा पढेँ, यूकेजीमा पढेँ, कक्षा एकमा पढेँ, कक्षा दुईमा पढेँ। जीवनको सुरुवातमा मैले पनि अरू बालबालिकाले जस्तै विद्यालयको ढोका पार गरेँ। किताब बोकेँ, कापी बोकेँ, विद्यालय गएँ, कक्षामा बसेँ। तर आज पछाडि फर्केर हेर्दा एउटा कुरा महसुस हुन्छ—मैले पढेका ती कक्षाहरूमा बिताएका दिनहरू फेरि फर्केर आएनन्। मैले त्यतिबेला देखेका किताबहरू आज पनि कतै हुन सक्छन्, मैले बसेका कक्षाकोठाहरू आज पनि हुन सक्छन्, ती दिनहरूका सम्झनाहरू पनि मनको कुनै कुनामा बाँकी होलान्। तर ती दिनहरूमा म फेरि गएर बस्न सक्दिनँ। मैले त्यतिबेला पढेका किताबहरू फेरि पल्टाएर बाल्यकालमा फर्किन सक्दिनँ। समयले मलाई अगाडि त ल्यायो, तर पछाडि फर्केर त्यही जीवन फेरि जिउने अवसर दिएन।
त्यसपछि मैले जीवनलाई अर्को तरिकाले बुझ्न थालेँ।
यदि मैले आफ्नो जीवनमा बिताएका ती दिनहरू दोहोर्याएर जिउन पाउँदिनँ भने, यदि मैले पढेको कक्षामा फेरि गएर पहिलेको जस्तै बस्न पाउँदिनँ भने, यदि बाल्यकालमा फर्केर आफूले गरेका गल्तीहरू सच्याउन पाउँदिनँ भने, अनि यदि आज बितेको समय भोलि फेरि उस्तै रूपमा फर्केर आउँदैन भने, म कसरी यति निश्चित भएर भन्न सक्छु कि म अर्को जन्ममा फेरि यही संसारमा आउँछु?
म कसरी ग्यारेन्टी दिन सक्छु कि मैले आज गुमाएको अवसर अर्को जन्ममा फेरि पाउनेछु? म कसरी विश्वासका साथ भन्न सक्छु कि आज अधुरो रहेको मेरो सपना भोलिको अर्को जीवनमा पूरा हुनेछ? अनि कसरी ढुक्क भएर बस्न सक्छु कि अहिले गर्नुपर्ने काम पछि अर्को जीवनमा गर्ने मौका पाइनेछ?
**मलाई अर्को जन्म हुँदैन भनेर प्रमाणित गर्न पनि सक्दिनँ, हुन्छ भनेर ग्यारेन्टी दिन पनि सक्दिनँ। तर मेरो हातमा भएको यो जीवनलाई फेरि उस्तै रूपमा जिउन पाउँछु भन्ने कुनै निश्चितता मसँग छैन।**
यही सोचले मलाई जीवनको वास्तविक अर्थ खोज्न सिकायो।
मानिसहरू भन्छन्, कर्म गर्नुपर्छ। राम्रो कर्म गर्नुपर्छ। अरूको भलो गर्नुपर्छ। सकेसम्म कसैको मन दुखाउनु हुँदैन। कसैको आँसुको कारण बन्नु हुँदैन। आफ्नो क्षमताले भ्याएसम्म अरूलाई सहयोग गर्नुपर्छ। किनकि अन्ततः मानिससँग सम्पत्ति, पद, प्रतिष्ठा, घर, गाडी र पैसा सधैँ रहँदैनन्। एक दिन यी सबै कुरा यही संसारमा छोडेर जानुपर्छ।
तर आफूले कसैको जीवनमा छोडेको राम्रो प्रभाव, आफूले कसैको दुःखमा दिएको साथ, आफूले कसैको अनुहारमा ल्याएको मुस्कान र आफूले कसैलाई दिएको हिम्मत भने उसको सम्झनामा बाँचिरहन सक्छ।
त्यसैले मलाई लाग्छ, मानिसले जीवनमा कमाउनुपर्ने कुरा केवल पैसा होइन। कमाउनुपर्ने कुरा विश्वास हो, माया हो, सम्मान हो, अनि आफू नभएपछि पनि मानिसहरूले सम्झन सक्ने एउटा राम्रो परिचय हो।
किनकि अन्तिम दिनमा हामीले आफ्नो जीवनमा कति पैसा कमायौँ भन्नेभन्दा पनि हामीले त्यो पैसाका लागि कति सम्बन्ध गुमायौँ, कति मानिसको मन दुखायौँ, अनि कति मानिसलाई दुःख पर्दा साथ दियौँ भन्ने कुराले बढी अर्थ राख्न सक्छ।
हामीले बनाएका घरहरू अरूले प्रयोग गर्न सक्छन्। हामीले कमाएको सम्पत्ति अरूको हातमा जान सक्छ। हामीले लगाएका कपडाहरू पुराना भएर हराउन सक्छन्। हामीले हिँडेका बाटाहरूमा अरू मानिसहरू हिँड्न सक्छन्। तर हामीले कसैलाई दिएको साँचो माया, दुःखको समयमा समातेको हात, निराश भएको मानिसलाई दिएको आशा र कसैको जीवनमा छोडेको सकारात्मक प्रभावले हाम्रो अनुपस्थितिमा पनि अर्थ राख्न सक्छ।
सायद यही नै जीवनमा कर्मको एउटा सुन्दर अर्थ हो।
तर यहाँ मेरो मनमा फेरि अर्को प्रश्न उठ्छ।
**यदि जीवनको निरन्तरता सन्तानमार्फत अगाडि बढ्छ भने, सन्तान नै नभएको मानिसको कथा कहाँसम्म पुग्छ?**
यो प्रश्न मैले कसैलाई दोष दिनका लागि सोधेको होइन। यो त जीवनलाई आफ्नै आँखाले हेर्दा मेरो मनमा उठ्ने एउटा प्रश्न हो।
मलाई लाग्छ, मानिसका सन्तान भए भने उसको जीवनका केही सम्झना, संस्कार, अनुभव र सिकाइ अर्को पुस्तासम्म पुग्न सक्छन्। आमाबुबाले भोगेका दुःखहरू छोराछोरीले सुन्न सक्छन्। उनीहरूले गरेका संघर्षबाट नयाँ पुस्ताले पाठ सिक्न सक्छ। एउटा पुस्ताले बनाएको बाटोमा अर्को पुस्ताले आफ्नो यात्रा अगाडि बढाउन सक्छ। बाजेले सुनाएका कथा नातिले सम्झिन सक्छ। हजुरआमाले सिकाएको संस्कार नातिनीले आफ्नो जीवनमा उतार्न सक्छिन्। यसरी मानिसको शरीर एक दिन संसारबाट बिदा भए पनि उसका केही विचार, केही व्यवहार र केही सम्झनाहरू पुस्तौँसम्म जीवित रहन सक्छन्।
मलाई यही कुराले गहिरो रूपमा सोच्न बाध्य बनाउँछ।
आज म जे छु, त्यसमा मभन्दा अगाडिका पुस्ताहरूको पनि योगदान छ। उनीहरूले भोगेका दुःख, उनीहरूले गरेका संघर्ष, उनीहरूले सिकेका पाठ र उनीहरूले बनाएको बाटोबाट म पनि प्रभावित भएको छु। उनीहरूको जीवनका सबै कुरा मलाई थाहा नहुन सक्छ, तर उनीहरूको अस्तित्व र उनीहरूले अगाडि बढाएको जीवनको यात्राकै कारण म आज यहाँ छु।
त्यसैगरी, यदि मेरा छोराछोरी छन् भने उनीहरूले मेरो जीवनबाट केही सिक्न सक्छन्। मैले भोगेका कठिनाइहरू, मैले गरेका गल्तीहरू, मैले पाएका सफलताहरू र मैले जीवनबाट बुझेका कुराहरू उनीहरूको यात्रामा उपयोगी हुन सक्छन्। म उनीहरूलाई केवल सम्पत्ति दिएर जान चाहन्नँ। म उनीहरूलाई सोच्ने तरिका दिन चाहन्छु, कठिन समयमा नहार्ने हिम्मत दिन चाहन्छु, अरूलाई सम्मान गर्न सिकाउन चाहन्छु, अनि आफ्नो जीवनलाई आफ्नै आँखाले बुझ्ने स्वतन्त्रता दिन चाहन्छु।
म चाहन्छु, उनीहरूले मेरो अधुरो सपना पूरा गर्नैपर्छ भन्ने दबाब होइन, आफ्नै सपना देख्ने साहस पाऊन्। मैले गरेका गल्तीहरूलाई दोहोर्याउनुपर्ने बाध्यता होइन, ती गल्तीबाट सिकेर आफ्नो बाटो रोज्ने बुद्धि पाऊन्।
किनकि सन्तान हुनु भनेको केवल आफ्नो नाम अगाडि बढाउनु मात्र होइन। सन्तान हुनु भनेको एउटा जीवनले अर्को जीवनलाई अनुभव, माया, शिक्षा र संस्कार सुम्पिन सक्ने सम्भावना पनि हो।
तर म यो पनि बुझ्छु कि सबै मानिसका सन्तान हुन्छन् भन्ने छैन। सबै मानिसको जीवनले पुस्तौँसम्म आफ्नो नाम अगाडि बढाउने अवसर पाउँछ भन्ने पनि छैन। कसैको सन्तान नहुन सक्छ, कसैको परिवार नहुन सक्छ, कसैका सन्तान भए पनि उनीहरू टाढा हुन सक्छन्, अनि कसैको जीवनका कथा सुन्ने मानिस नै नहुन सक्छन्।
के त्यसो भन्दैमा उनीहरूको जीवन व्यर्थ हुन्छ?
मलाई लाग्दैन।
किनकि मानिसको जीवनको मूल्य केवल उसले कति सन्तान जन्मायो भन्ने कुराले निर्धारण हुँदैन। कसैको सन्तान नहुन सक्छ, तर उसले धेरै मानिसलाई माया दिएको हुन सक्छ। कसैको नाम अगाडि बढाउने परिवार नहुन सक्छ, तर उसले कसैको जीवन बदलिदिएको हुन सक्छ। कसैले आफ्नो रगतको सम्बन्ध अगाडि बढाउन नसक्ला, तर उसले सिकाएको एउटा राम्रो कुरा अर्को मानिसले आफ्नो जीवनमा अपनाउन सक्छ। कसैले आफ्नो नाम पुस्तौँसम्म जीवित राख्न नसक्ला, तर उसले गरेको एउटा असल कामले अर्को मानिसको जीवनमा उज्यालो ल्याउन सक्छ।
सायद मानिसको कथा सधैँ एउटै बाटोबाट अगाडि बढ्दैन। कसैको कथा सन्तानमार्फत अगाडि बढ्छ, कसैको कर्ममार्फत, कसैको सिर्जनामार्फत, कसैको सेवामार्फत, अनि कसैको जीवनमा दिएको मायामार्फत।
तैपनि मेरो मनमा एउटा डर छ।
कहिल्यै यस्तो दिन आयो भने, जब मेरो नाम सम्झिने कोही बाँकी रहेन, मेरो जीवनका कुरा सुन्ने कोही भएन, मैले भोगेका दुःख र संघर्षको कथा सुनाउने कोही भएन, मैले देखेका सपना र मैले गरेका प्रयासहरूबारे कसैलाई केही थाहा भएन भने के होला?
यदि मेरो जीवनको कथा सुन्ने कोही भएन भने, के मेरो कथा त्यहीँ समाप्त हुनेछ?
यदि मेरो नाम बिस्तारै मानिसहरूको सम्झनाबाट हराउँदै गयो भने, के म यस संसारमा कहिल्यै थिइनँ जस्तै हुनेछ?
सायद समयसँगै धेरै मानिसहरू बिर्सिइन्छन्। हाम्रा पुर्खाहरूमध्ये कति जनाको नाम हामीलाई थाहा छैन। उनीहरू कहाँ जन्मिए, कति दुःख भोगे, के सपना देखे, कसलाई माया गरे, कति रात निदाउन सकेनन्, अनि आफ्नो जीवनको अन्तिम समयमा के सोचिरहेका थिए—हामीलाई थाहा नहुन सक्छ।
तर उनीहरू पनि कुनै समय हामीजस्तै बाँचेका थिए। उनीहरूका पनि सपना थिए। उनीहरूका पनि आफ्ना मानिस थिए। उनीहरू पनि कुनै दिन भविष्यका लागि योजना बनाउँथे। उनीहरू पनि दुःख पर्दा रुन्थे, खुसी हुँदा हाँस्थे, अनि भोलि अझ राम्रो होला भन्ने आशा गर्थे।
आज उनीहरूको नाम हामीलाई थाहा नहुन सक्छ, तर उनीहरूको जीवनको यात्राले नै कुनै न कुनै रूपमा आजको संसार निर्माण गर्न सहयोग गरेको छ।
यसले मलाई एउटा कुरा सिकाउँछ—मानिसको अस्तित्वको अर्थ केवल सम्झिइनुमा मात्र हुँदैन। कहिलेकाहीँ मानिसलाई कसैले सम्झिँदैन, तर उसले गरेको कामको प्रभाव बाँकी रहन सक्छ। कहिलेकाहीँ नाम हराउँछ, तर उसले सुरु गरेको परिवर्तन अगाडि बढिरहन्छ। अनि कहिलेकाहीँ एउटा जीवनको कथा त्यही व्यक्तिसँग समाप्त भएजस्तो देखिए पनि उसले संसारमा छोडेको प्रभाव अरूको जीवनमा कतै न कतै बाँकी रहन सक्छ।
तर म पनि एउटा साधारण मानिस हुँ। मसँग पनि भावना छन्। मलाई पनि आफ्नो अस्तित्वको अर्थ खोज्ने इच्छा छ। मलाई पनि आफ्नो जीवनको कथा कसैले सुनोस् भन्ने लाग्न सक्छ। मलाई पनि मैले भोगेका दुःखहरू केवल दुःख भएरै समाप्त नहोऊन् भन्ने लाग्छ।
म चाहन्छु, मैले जीवनबाट सिकेका कुराहरू कसैका लागि उपयोगी बनून्। मैले भोगेका पीडाहरूले कसैलाई हिम्मत दिऊन्। मैले गरेको संघर्षले कसैलाई हार नमान्न सिकाओस्। मैले लेखेका शब्दहरूले कसैको मन छोऊन्। अनि मैले बाँचेको जीवनले कसैलाई आफ्नो जीवनप्रति अलिकति भए पनि आशावादी बनाओस्।
मलाई यही चाहना छ—मेरो कथा केवल मेरो पीडाको कथा नबनोस्, त्यो अरू कसैको हिम्मत बन्न सकोस्।
कहिलेकाहीँ म प्रकृतिलाई हेर्छु। एउटा बीउ माटोमा रोपिन्छ। केही बीउ उम्रिन्छन्, केही उम्रिँदैनन्। उम्रिएका बिरुवामध्ये पनि सबै हुर्किँदैनन्। केहीले फूल फुलाउँछन्, केहीले फल दिन्छन्, केही हुर्किन नपाउँदै ओइलाउँछन्। एउटै खेतमा रोपिएका सबै बीउले एउटै परिणाम दिँदैनन्।
त्यसैगरी, एउटै संसारमा जन्मिएका सबै मानिसले एउटै जीवन पाउँदैनन्। कसैले लामो जीवन बाँच्छ, कसैले छोटो। कसैले आफ्नो सपना पूरा गर्छ, कसैको सपना अधुरै रहन्छ। कसैले परिवार बनाउँछ, कसैले एक्लै आफ्नो जीवनको यात्रा पूरा गर्छ। कसैले संसारभरि नाम कमाउँछ, कसैको नाम आफ्नै गाउँभन्दा बाहिर पनि कसैलाई थाहा हुँदैन।
तर के त्यसैले एउटा जीवन अर्को जीवनभन्दा कम मूल्यवान् हुन्छ?
मेरो विचारमा हुँदैन।
किनकि एउटा फूल केही दिनमै ओइलाए पनि त्यसले फुल्दाको समयमा आफ्नो सुन्दरता दिएको हुन्छ। एउटा दीपक धेरै समय नबले पनि उसले बलेको समयमा अँध्यारो हटाएको हुन्छ। एउटा मानिसको जीवन छोटो भए पनि उसले बाँचेको समयभित्र माया गर्न, सिक्न, अरूलाई सहयोग गर्न र आफ्नो अस्तित्वको अर्थ खोज्न सक्छ।
जीवन कति लामो भयो भन्ने कुरा मात्र ठूलो होइन। जीवन जिउँदा हामीले के अनुभव गर्यौँ, कसलाई माया गर्यौँ, कसको साथ बन्यौँ, कस्ता गल्तीबाट सिक्यौँ र आफूले पाएको समयलाई कसरी प्रयोग गर्यौँ भन्ने कुरा पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छन्।
मलाई कहिलेकाहीँ चामलको एउटा दानाको सम्झना आउँछ। एउटा चामलको दाना रोपियो भने त्यसबाट नयाँ बिरुवा उम्रिन सक्छ। तर सबै दाना रोपिँदैनन्। सबै दानाले नयाँ बिरुवा जन्माउँदैनन्। केही दाना खानका लागि प्रयोग हुन्छन्, केही बिग्रिन्छन्, केहीको सम्भावना त्यत्तिकै समाप्त हुन्छ।
प्रकृतिमा पनि हरेक सम्भावना पूरा हुँदैन। हरेक बीउले नयाँ जीवनको सुरुवात गर्दैन। हरेक फूलले फल दिँदैन। हरेक प्रयास सफल हुँदैन।
मानिसको जीवनमा पनि यस्तै हुन्छ।
सबैले सन्तान पाउँछन् भन्ने छैन। सबैले आफ्नो सपना पूरा गर्छन् भन्ने छैन। सबैले आफ्नो नाम पुस्तौँसम्म अगाडि बढाउन सक्छन् भन्ने छैन। अनि सबैले आफूले चाहेको जीवन बाँच्न पाउँछन् भन्ने पनि छैन।
यो यथार्थ स्वीकार गर्न सजिलो छैन। विशेष गरी जब मनभित्र धेरै सपना हुन्छन्, जब जीवनबाट धेरै आशा गरिएको हुन्छ, जब आफूले पनि केही गर्न सक्छु भन्ने विश्वास हुन्छ, तर समय र परिस्थितिले सधैँ साथ दिँदैनन्।
तैपनि म जीवनलाई केवल दुःखको आँखाले हेर्न चाहन्नँ।
मलाई थाहा छ, संसारमा धेरै कुरा हाम्रो हातमा हुँदैनन्। हामी कहाँ जन्मिनेछौँ भन्ने कुरा हामीले रोजेका हुँदैनौँ। हामीलाई कस्ता परिस्थितिहरूले घेर्नेछन् भन्ने कुरा सधैँ हाम्रो नियन्त्रणमा हुँदैन। कसले हामीलाई माया गर्छ, कसले छोडेर जान्छ, कसले साथ दिन्छ, कसले धोका दिन्छ—यी सबै कुरा हामीले चाहेजस्तै हुँदैनन्।
तर यति धेरै कुरा हाम्रो हातमा नभए पनि एउटा कुरा मेरो हातमा छ—म आज कसरी बाँच्ने?
म कसरी सोच्ने? म कसरी व्यवहार गर्ने? म कसलाई माया गर्ने? म कुन सपना पछ्याउने? म कसरी आफ्ना गल्ती स्वीकार गर्ने? म कसरी आफूलाई सुधार्ने? अनि मेरो जीवनमा जति समय बाँकी छ, त्यसलाई कसरी अर्थपूर्ण बनाउने?
यी प्रश्नहरूको उत्तर खोज्नु नै मेरो जीवन जिउने तरिकाको एउटा महत्त्वपूर्ण हिस्सा हो।
मलाई कसैले अर्को जन्म हुन्छ भनेर विश्वास गर्न रोक्नु छैन। कसैले पुनर्जन्ममा विश्वास गर्छ भने त्यो उसको आस्था हो। कसैले जीवन एकपटक मात्र पाइन्छ भन्ने मान्यता राख्छ भने त्यो पनि उसको बुझाइ हो। तर मेरो आफ्नै अनुभवले मलाई एउटा कुरामा सचेत बनाएको छ—**भविष्यमा के हुन्छ भन्ने अनिश्चितताका कारण वर्तमानमा गर्न सकिने कामलाई अनिश्चित समयसम्म थाती राख्नु हुँदैन।**
यदि कसैलाई माया गर्छु भने त्यो माया व्यक्त गर्नुपर्छ। यदि कसैसँग माफी माग्नुपर्ने छ भने सम्भव भएसम्म आजै माग्नुपर्छ। यदि कसैलाई धन्यवाद दिनुपर्ने छ भने त्यो धन्यवाद मनमै थुनेर राख्नु हुँदैन। यदि कुनै सपना पूरा गर्न चाहन्छु भने त्यसतर्फ सानो भए पनि एउटा पाइला चाल्नुपर्छ।
किनकि आजको अवसर भोलि पनि त्यही रूपमा उपलब्ध हुन्छ भन्ने ग्यारेन्टी छैन।
आज मसँग बोल्न सक्ने मानिस भोलि मसँग नहुन सक्छ। आज मसँग गर्न सक्ने काम भोलि मेरो क्षमताबाहिर जान सक्छ। आज मेरो शरीरले साथ दिएको छ, तर सधैँ यस्तै रहन्छ भन्ने निश्चित छैन। आज मसँग समय छ, तर समय सधैँ मेरो इच्छाअनुसार चल्दैन।
त्यसैले म जीवनलाई भोलिको आशामा मात्र बाँधेर राख्न चाहन्नँ।
म भोलिको योजना बनाउँछु, तर आजलाई बेवास्ता गरेर होइन। म भविष्यको सपना देख्छु, तर वर्तमानको खुसी गुमाएर होइन। म मेहनत गर्छु, तर आफूले माया गर्ने मानिसहरूलाई माया गर्न बिर्सेर होइन। म आफ्नो लक्ष्यतर्फ अघि बढ्छु, तर बाटोमा भेटिने मानिसहरूको भावना कुल्चेर होइन।
मलाई ठूलो मान्छे बन्नुभन्दा पहिले असल मान्छे बन्न मन छ। धेरै सम्पत्ति कमाउनुभन्दा पहिले मनमा शान्ति कमाउन मन छ। धेरै मानिसले मेरो नाम चिनून् भन्नेभन्दा पनि केही मानिसले मेरो व्यवहार सम्झेर राम्रो महसुस गरून् भन्ने इच्छा छ।
मलाई यस्तो जीवन चाहिएको छ, जहाँ राति सुत्नुअघि आफूले गरेका सबै काम सही थिए भन्न नसके पनि आफूले सकेसम्म राम्रो गर्ने प्रयास गरेँ भनेर मनलाई सम्झाउन सकूँ।
किनकि जीवनमा सबै कुरा प्राप्त गर्न सकिँदैन। सबैलाई खुसी बनाउन सकिँदैन। सबै गल्ती सच्याउन सकिँदैन। सबै सम्बन्ध जोगाउन सकिँदैन। अनि सबै सपना पूरा गर्न पनि सकिँदैन।
तर अधुरोपनकै बीचमा पनि जीवनलाई माया गर्न सकिन्छ।
हारका बीचमा पनि फेरि उठ्न सकिन्छ। आँसुका बीचमा पनि मुस्कुराउन सिक्न सकिन्छ। निराशाका बीचमा पनि सानो आशा बचाइराख्न सकिन्छ। अनि आफूले गुमाएका कुराहरूको दुःख बोकेर पनि बाँकी रहेको जीवनलाई राम्रो बनाउने प्रयास गर्न सकिन्छ।
मेरो बुझाइमा यही नै जीवनको साहस हो।
मलाई थाहा छैन, मेरो जीवन कति लामो छ। मलाई थाहा छैन, मेरो अन्तिम दिन कहिले आउनेछ। मलाई थाहा छैन, मैले आज देखेका सबै सपना पूरा हुनेछन् कि हुँदैनन्। अनि मलाई अर्को जन्म हुन्छ कि हुँदैन भन्ने पनि निश्चित रूपमा थाहा छैन।
तर मलाई यति थाहा छ—म अहिले बाँचिरहेको छु।
म अहिले सोच्न सक्छु। म अहिले सिक्न सक्छु। म अहिले आफ्नो गल्ती सुधार्न सक्छु। म अहिले कसैको अनुहारमा मुस्कान ल्याउन सक्छु। म अहिले आफूले चाहेको दिशामा पाइला चाल्न सक्छु। म अहिले आफ्नो जीवनको बाँकी समयलाई पहिलेभन्दा राम्रो बनाउन सक्छु।
त्यसैले म आफ्नो जीवनलाई कुनै अनिश्चित भविष्यको प्रतीक्षामा रोक्न चाहन्नँ।
म बाँचुन्जेल बाँच्न चाहन्छु। केवल सास फेरेर होइन, महसुस गरेर बाँच्न चाहन्छु। केवल दिन काटेर होइन, दिनको अर्थ खोजेर बाँच्न चाहन्छु। केवल अरूको अपेक्षा पूरा गर्न होइन, आफ्नो मनले चाहेको जीवनलाई जिम्मेवारीपूर्वक निर्माण गर्न चाहन्छु।
म चाहन्छु, कुनै दिन पछाडि फर्केर हेर्दा मैले आफूलाई भन्न सकूँ—तैँले गल्ती गरिस्, तैँले केही अवसर गुमाइस्, तैँले केही मानिस गुमाइस्, तैँले केही सपना अधुरा छोडिस्, तर तैँले बाँच्न भने छोडिनस्। तैँले सिक्न छोडिनस्। तैँले आशा गर्न छोडिनस्। तैँले आफ्नो जीवनलाई राम्रो बनाउने प्रयास गर्न छोडिनस्।
त्यो दिन मेरो लागि ठूलो सफलता हुनेछ।
किनकि म पूर्ण जीवन चाहन्नँ, म अर्थपूर्ण जीवन चाहन्छु। मलाई सबै कुरा आफ्नो नियन्त्रणमा चाहिँदैन, तर आफ्नो नियन्त्रणमा भएका कुराहरूलाई सही तरिकाले प्रयोग गर्न सक्ने बुद्धि चाहिन्छ। मलाई कहिल्यै दुःख नहोस् भन्ने चाहना छैन, तर दुःखले मलाई पूर्ण रूपमा तोड्न नसकोस् भन्ने हिम्मत चाहिन्छ।
मलाई कहिल्यै आँसु नआओस् भन्ने होइन, आँसु आएपछि पनि फेरि उठेर हिँड्न सकूँ भन्ने शक्ति चाहिन्छ।
र सबैभन्दा ठूलो कुरा, मलाई जीवन सकिनुअघि जीवनको अर्थ बुझ्न सकूँ भन्ने चाहना छ।
मलाई लाग्छ, मानिसले आफ्नो जीवनको अन्त्यलाई सम्झनु भनेको सधैँ मृत्युको डरमा बाँच्नु होइन। बरु आफूले पाएको समय कति मूल्यवान् छ भन्ने कुरा बुझ्नु हो। हामी सबैको जीवनको एउटा अन्त्य हुन्छ भन्ने यथार्थलाई सम्झेर आजलाई अझ बढी माया गर्नु हो।
यदि अन्त्य निश्चित छ भने बाटोमा किन घृणा बोकेर हिँड्ने? यदि समय सीमित छ भने किन आफ्नो सम्पूर्ण जीवन अरूलाई देखाउनका लागि मात्र खर्च गर्ने? यदि एक दिन सबै कुरा छोडेर जानुपर्छ भने किन माया गर्न सक्ने मानिसहरूलाई आजै माया नगर्ने? यदि कुनै दिन हामीले कमाएको सबै कुरा यहीँ रहन्छ भने किन कम्तीमा आफूले बाँचेको समयलाई राम्रो सम्झनामा नबदल्ने?
मलाई यी प्रश्नहरूले जीवनलाई अझ गहिरोसँग बुझ्न मद्दत गरेका छन्।
तर मेरो यो बुझाइ सबैको सत्य हुनुपर्छ भन्ने छैन। यो मेरो अनुभव हो, मेरो सोचाइ हो, मैले जीवनलाई हेर्ने एउटा तरिका हो। अरू मानिसले जीवनलाई अर्को तरिकाले बुझ्न सक्छन्। कसैका लागि धर्म ठूलो सत्य हुन सक्छ, कसैका लागि परिवार, कसैका लागि प्रेम, कसैका लागि कर्म, अनि कसैका लागि स्वतन्त्रता।
म अरूको विश्वासलाई अस्वीकार गर्न चाहन्नँ। म केवल आफ्नो मनले बुझेको कुरा व्यक्त गर्न चाहन्छु।
मलाई अर्को जन्म हुन्छ कि हुँदैन भन्ने विवादमा आफ्नो सम्पूर्ण जीवन खर्च गर्नु छैन। मलाई अहिले पाएको जीवनलाई कसरी राम्रो बनाउने भन्ने प्रश्नमा आफ्नो ध्यान दिनु छ। अर्को जन्म भएछ भने त्यसबेला के हुन्छ भन्ने कुरा भविष्यकै विषय होला, तर अहिलेको जीवनमा मैले गर्न सक्ने काम भने मेरो अगाडि नै छ।
म कसैको दुःख कम गर्न सक्छु भने त्यो मेरो लागि कर्म हो। म कसैलाई गलत बाटोबाट फर्किन सहयोग गर्न सक्छु भने त्यो मेरो लागि अर्थपूर्ण काम हो। म आफ्नो परिवारलाई माया दिन सक्छु भने त्यो मेरो लागि जिम्मेवारी हो। म आफूलाई सुधार्न सक्छु भने त्यो मेरो लागि उपलब्धि हो। म कसैलाई अन्याय नगरी आफ्नो सपना पछ्याउन सक्छु भने त्यो मेरो लागि सफलता हो।
मलाई लाग्दैन कि राम्रो काम गर्नका लागि अर्को जन्मको पुरस्कारको ग्यारेन्टी चाहिन्छ। कहिलेकाहीँ राम्रो काम गर्नुको अर्थ त्यही कामबाट कसैको दुःख कम हुनु हो। कसैलाई सहयोग गर्दा उसले फेरि सहयोग फर्काउँछ कि फर्काउँदैन भन्ने हिसाब गर्नुपर्दैन। कसैलाई माया गर्दा उसले सधैँ साथ दिन्छ कि दिँदैन भन्ने निश्चितता हुँदैन। तैपनि साँचो माया र इमानदार व्यवहारको आफ्नै मूल्य हुन्छ।
म यही मूल्यलाई आफ्नो जीवनमा जोगाएर राख्न चाहन्छु।
किनकि जीवनको अन्तिम समयमा मसँग सबै उत्तर नहुन सक्छन्। मसँग पुनर्जन्मको प्रमाण नहुन सक्छ। मसँग मेरो अस्तित्व कति पुस्तासम्म सम्झिइनेछ भन्ने हिसाब नहुन सक्छ। तर मैले कसैलाई दिएको साथ, कसैको लागि गरेको प्रयास र आफूले सकेसम्म इमानदारीपूर्वक बाँचेको जीवनको सम्झना भने मेरो आफ्नै यात्राको हिस्सा हुनेछ।
सायद जीवनको सबैभन्दा ठूलो उपलब्धि संसारले सधैँ सम्झिरहने मानिस बन्नु होइन। आफूले पाएको समयभित्र सकेसम्म मानव भएर बाँच्नु हो।
आफू रोएको बेला अरूको आँसु बुझ्न सक्नु हो। आफू दुःखमा परेको बेला अरूको दुःखलाई सानो नठान्नु हो। आफूले सफलता पाउँदा घमण्ड नगर्नु हो। असफल हुँदा आफूलाई बेकार नसम्झनु हो। आफूले माया पाउँदा कृतज्ञ हुनु हो। माया गुमाउँदा फेरि माया गर्न सक्ने हृदयलाई पूर्ण रूपमा बन्द नगर्नु हो।
यी कुराहरू किताबमा पढेर मात्र सिकिँदैनन्। कतिपय कुरा जीवनले आफैँ सिकाउँछ। कहिलेकाहीँ एउटा असफलताले सिकाउँछ, कहिलेकाहीँ एउटा सम्बन्धले, कहिलेकाहीँ एउटा बिछोडले, कहिलेकाहीँ आफ्नो गल्तीले, अनि कहिलेकाहीँ लामो समयसम्म मनमा दबाएर राखेको एउटा प्रश्नले।
मेरो लागि पनि जीवन एउटा किताबजस्तै छ। तर यो किताबको हरेक पाना पहिले पढेर फेरि दोहोर्याउन सकिने किताब होइन। यहाँ एउटा पाना पल्टिएपछि त्यो समय बितिसकेको हुन्छ। एउटा अध्याय समाप्त भएपछि त्यसमा भएका घटनाहरू सम्झन त सकिन्छ, तर तिनलाई फेरि उस्तै रूपमा अनुभव गर्न सकिँदैन।
त्यसैले म आफ्नो जीवनको किताबमा अबका पानाहरू सकेसम्म सचेत भएर लेख्न चाहन्छु।
मलाई थाहा छैन, मेरो किताब कति पानाको हुनेछ। तर जति पाना बाँकी छन्, ती पानामा केवल पछुतो, डर र निराशा मात्र लेख्न चाहन्नँ। म ती पानामा सपना लेख्न चाहन्छु। प्रयास लेख्न चाहन्छु। माया लेख्न चाहन्छु। सिकाइ लेख्न चाहन्छु। संघर्षपछि फेरि उठेको कथा लेख्न चाहन्छु।
म चाहन्छु, मेरो जीवनको अन्तिम अध्याय आउँदासम्म मैले आफूले चाहेको सबै कुरा प्राप्त नगरे पनि आफ्नो जीवनलाई माया गर्न सिकेको होऊँ।
मैले गुमाएका मानिसहरूलाई सम्झँदा मन दुखे पनि उनीहरूसँग बिताएका राम्रा क्षणका लागि आभारी हुन सकूँ। मैले पूरा गर्न नसकेका सपनाहरू सम्झँदा पछुतो भए पनि आफूले गरेका प्रयासलाई सम्मान गर्न सकूँ। मैले गरेका गल्तीहरू सम्झँदा आफूलाई घृणा गर्नुको सट्टा तिनबाट सिक्न सकूँ।
किनकि बितेको जीवनलाई फेरि लेख्न सकिँदैन, तर आजबाट अगाडि लेखिने जीवनको दिशा बदल्न सकिन्छ।
यही नै मेरो आशा हो।
मलाई कसैले भोलि सबै कुरा ठीक हुन्छ भनेर ग्यारेन्टी दिनुपर्दैन। मलाई केवल आज एउटा कदम चाल्न सक्ने हिम्मत चाहिन्छ। मलाई संसारले मेरो जीवनको अर्थ प्रमाणित गरिदिनुपर्दैन। मलाई आफ्नो जीवनमा म आफैँले अर्थ खोज्न सक्ने स्वतन्त्रता चाहिन्छ।
यदि मसँग सन्तान छन् भने उनीहरूलाई राम्रो संस्कार दिन चाहन्छु। यदि उनीहरूले मेरो नाम अगाडि बढाउँछन् भने त्यो खुसीको कुरा हो। यदि उनीहरूले आफ्नै बाटो रोज्छन् भने पनि उनीहरूको जीवनप्रति सम्मान गर्न चाहन्छु। यदि मेरो नाम एक दिन बिर्सिइयो भने पनि मैले बाँचुन्जेल सकेसम्म असल काम गर्न पाएकोमा सन्तुष्ट हुन चाहन्छु।
म आफ्नो जीवनको सम्पूर्ण मूल्य भविष्यका पुस्ताले मलाई सम्झिन्छन् कि सम्झिँदैनन् भन्ने कुरामा मात्र निर्भर बनाउन चाहन्नँ। किनकि म आज पनि अस्तित्वमा छु। आज पनि मेरो जीवनको अर्थ छ। आज पनि मैले कसैको लागि केही गर्न सक्छु। आज पनि म आफ्नो लागि केही नयाँ सुरु गर्न सक्छु।
मलाई लाग्छ, यही कुरा सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण छ।
**म आफ्नो अन्त्यलाई नकार्न सक्दिनँ, तर अन्त्यको डरले आफ्नो वर्तमानलाई मर्न दिन पनि चाहन्नँ।**
मलाई थाहा छ, एक दिन मेरो यात्रा रोकिनेछ। मेरो आवाज मौन हुनेछ। मेरा पाइला थामिनेछन्। मेरा आँखाले यो संसार देख्न छोड्नेछन्। मैले आज समातेका हातहरू एक दिन छुट्नेछन्। मैले आज देखेका दृश्यहरू मेरो लागि सम्झनामा मात्र सीमित हुनेछन्।
सायद त्यस दिन मेरो नाम कसैले लिनेछ। सायद कसैले मेरो फोटो हेरेर मलाई सम्झिनेछ। सायद कसैले मैले भनेको एउटा कुरा सम्झेर मुस्कुराउनेछ। अनि सायद कुनै दिन यस्तो पनि आउनेछ, जब मेरो नाम सम्झिने मानिस नै कोही बाँकी रहनेछैन।
म यो सम्भावनालाई अस्वीकार गर्न सक्दिनँ।
तर त्यसैले आज म आफ्नो जीवनलाई अर्थहीन भन्न पनि चाहन्नँ।
किनकि कुनै फूल सधैँ फुलिरहँदैन भनेर त्यसको सुन्दरता व्यर्थ हुँदैन। कुनै गीत सधैँ बजिरहँदैन भनेर त्यसको मिठास समाप्त हुँदैन। कुनै भेट जीवनभर रहँदैन भनेर त्यो भेट अर्थहीन हुँदैन। कुनै सम्बन्ध सधैँ टिक्दैन भनेर त्यसमा बाँडिएको माया झूटो हुँदैन।
त्यसैगरी, कुनै मानिस सधैँ बाँचिरहँदैन भनेर उसको जीवनको मूल्य समाप्त हुँदैन।
जीवन सधैँ रहनका लागि मात्र होइन, बाँचुन्जेल केही महसुस गर्न, केही सिक्न, केही दिन र केही अर्थ निर्माण गर्नका लागि पनि हो।
म आज जे छु, त्यो हिजोको अनुभवबाट बनेको छु। म भोलि जे बन्नेछु, त्यो आजका निर्णय र प्रयासबाट पनि प्रभावित हुनेछ। त्यसैले म हिजोको पछुतोमा डुबेर आजलाई गुमाउन चाहन्नँ, न त भोलिको अनिश्चिततामा हराएर वर्तमानलाई बेवास्ता गर्न चाहन्छु।
म हिजोबाट सिक्न चाहन्छु। आजलाई जिउन चाहन्छु। भोलिका लागि आशा राख्न चाहन्छु।
तर भोलि आउँछ भन्ने आशामा आजको जीवनलाई अधुरै छोड्न चाहन्नँ।
मेरो जीवनको बुझाइ यही हो।
म बाँचुन्जेल आफूले चाहेको कुरा पूरा गर्न प्रयास गर्नेछु। आफ्नो क्षमताले भ्याएसम्म राम्रो गर्नेछु। कसैलाई सहयोग गर्न सक्ने अवस्थामा सहयोग गर्नेछु। आफूलाई माया गर्ने मानिसहरूको कदर गर्नेछु। आफूलाई दुःख दिने अनुभवबाट सिक्नेछु। अनि आफ्नो जीवनलाई अरूको जीवनसँग तुलना गरेर होइन, आफ्नै यात्रालाई बुझेर अगाडि बढाउने प्रयास गर्नेछु।
मलाई थाहा छैन, अन्त्यमा मैले कति सफलता पाउनेछु। कति सपना पूरा हुनेछन्। कति मानिसले मलाई सम्झिनेछन्। तर म चाहन्छु, अन्तिम दिनमा पछाडि फर्केर हेर्दा आफूले जीवनलाई डराएर मात्र नबिताएको महसुस गर्न सकूँ।
म चाहन्छु, मैले आफ्नो मनको आवाज सुनेको होऊँ। मैले आफ्नो जीवनलाई अरूको अपेक्षामा मात्र सुम्पिएको नहोस्। मैले आफूलाई मन पर्ने काम गर्न प्रयास गरेको होऊँ। मैले आफ्ना प्रिय मानिसहरूसँग समय बिताएको होऊँ। अनि मैले दुःखका बीचमा पनि खुसीका साना क्षणहरू खोज्न बिर्सिएको नहोस्।
किनकि जीवनको सबैभन्दा ठूलो विडम्बना के हो भने हामी कहिलेकाहीँ भोलिका लागि यति धेरै तयारी गर्छौँ कि आज बाँच्नै बिर्सिन्छौँ। भविष्यमा खुसी हुने सपना देख्दादेख्दै आजको खुसी गुमाउँछौँ। धेरै पैसा कमाउने दौडमा आफ्नै मनको शान्ति गुमाउँछौँ। धेरै मानिसलाई खुसी बनाउने प्रयासमा आफूलाई नै बिर्सिन्छौँ। अनि कुनै दिन पछाडि फर्केर हेर्दा थाहा हुन्छ—जसका लागि हामीले यति धेरै समय पर्खियौँ, त्यो समय त बितिसकेको रहेछ।
त्यसैले म अब जीवनलाई केवल पर्खाइ बनाउनु चाहन्नँ।
म खुसीका लागि पर्खिनुको सट्टा खुसीका साना कारणहरू खोज्न चाहन्छु। सपना पूरा हुने दिनको प्रतीक्षा मात्र नगरी आज त्यसतर्फ एउटा पाइला चाल्न चाहन्छु। सबै कुरा मिलेको दिन मात्र बाँच्ने होइन, नमिलेका कुराहरूका बीचमा पनि जीवनलाई माया गर्न चाहन्छु।
मलाई लाग्छ, यही नै वर्तमानलाई सम्मान गर्नु हो।
र अन्त्यमा, म यति मात्र भन्न चाहन्छु—
यो मेरो भोगाइ हो। यो मेरो सोचाइ हो। यो मेरो लेखाइ हो। यो जिन्दगी जिउने मेरो बुझाइ हो।
म कसैलाई मेरो विचार मान्न बाध्य बनाउन चाहन्नँ। कसैको आस्थालाई गलत भन्न चाहन्नँ। म केवल आफ्नो जीवनले मलाई सिकाएको कुरा भन्न चाहन्छु।
मलाई अर्को जन्म हुन्छ कि हुँदैन थाहा छैन। मेरो नाम कति पुस्तासम्म रहन्छ भन्ने थाहा छैन। मेरा सन्तान भए उनीहरूले मलाई कति सम्झिनेछन् भन्ने पनि थाहा छैन। अनि म नहुँदा यो संसारले मेरो अनुपस्थितिलाई कति महसुस गर्नेछ भन्ने पनि थाहा छैन।
तर म अहिले छु।
मेरो मनमा सपना छन्। मेरा आँखामा आशा छन्। मेरो हृदयमा माया छ। मेरा अगाडि केही अधुरा काम छन्। मेरो जीवनमा केही सुधार्नुपर्ने कुरा छन्। अनि मेरो हातमा अझै केही समय छ, जसलाई म कसरी प्रयोग गर्छु भन्ने कुराले मेरो आगामी यात्रालाई प्रभाव पार्न सक्छ।
त्यसैले म आफ्नो बाँकी जीवनलाई निराशाको अँध्यारोमा हराउन दिन चाहन्नँ।
मलाई जीवनले दिएको सबै कुरा प्राप्त नहोला। मैले चाहेका सबै मानिसहरू सधैँ साथमा नहोलान्। मैले देखेका सबै सपना पूरा नहोलान्। तर त्यसको अर्थ म सपना देख्न छोडूँ भन्ने होइन। मैले भोगेका दुःखहरू सधैँ सम्झनामा रहन सक्छन्, तर त्यसको अर्थ म खुसी हुन बिर्सूँ भन्ने पनि होइन।
म फेरि उठ्नेछु। फेरि प्रयास गर्नेछु। फेरि सिक्नेछु। फेरि सपना देख्नेछु।
किनकि जबसम्म जीवन बाँकी छ, तबसम्म सम्भावना पनि बाँकी छ।
सायद म संसार बदल्न सक्दिनँ। सायद म आफ्नो नाम इतिहासमा लेखाउन सक्दिनँ। सायद मेरो कथा कुनै ठूलो किताबमा छापिनेछैन। तर म आफ्नो सानो संसारमा केही राम्रो गर्न सक्छु। आफ्नो परिवारमा माया बाँड्न सक्छु। आफ्नो व्यवहारबाट कसैलाई प्रेरणा दिन सक्छु। आफ्नो अनुभव लेखेर कसैलाई सोच्न बाध्य बनाउन सक्छु। अनि आफूले पाएको जीवनलाई सम्मान गर्न सक्छु।
मलाई यही पर्याप्त लाग्छ।
किनकि म एक दिन मर्नेछु भन्ने कुरा सम्झेर आजै मरेजस्तो भएर बाँच्न चाहन्नँ। म बरु एक दिन जानुपर्छ भन्ने सत्य स्वीकार गरेर आज अझ गहिरोसँग बाँच्न चाहन्छु।
मलाई थाहा छैन, मेरो कथाको अन्तिम वाक्य के हुनेछ। तर म चाहन्छु, त्यो वाक्य लेखिने बेलासम्म मैले आफ्नो जीवनलाई अवसर दिएको होऊँ। मैले आफ्नो म
