10/06/2023
ေရဇလာဝတီပတ္လည္ဝိုင္း ဧရာဝတီတိုင္းေဒသဆီ..
ဧရာဝတီတိုင္းေဒသႀကီးသည္ ေရွးအခါက ရာမညတိုင္းတြင္ပါဝင္ခဲ့သည္။ မြန္သုံးရပ္ျဖစ္ေသာ မြန္တိ၊ မြန္စ၊ မြန္ညတြင္ မြန္ညေဒသ၌ ပါဝင္ခဲ့သည္။ ကိုလိုနီေခတ္ ၁၈၂၄ ဩဂုတ္ ၁၃ရက္ျဖင့္ ထုတ္ျပန္ေသာ ျပန္တမ္းမ်ားအရ ပဲခူးတိုင္းကို ဟံသာဝတီ၊ ဟသၤာတႏွင့္ ပုသိမ္ခရိုင္ဟူ၍ ဖြဲ႕စည္းခဲ့သည္။၁၈၈၁တြင္ ပဲခူးတိုင္းမွခြဲထုတ္၍ ဧရာဝတီတိုင္းျဖစ္လာမည့္ ဧရာဝတီခရိုင္ကို ဖြဲ႕စည္းခဲ့သည္။ ထိုစဥ္က ဒီဝိဇံ(Division ခရိုင္)ဟု ဘာသာျပန္ဆိုသည္။၁၉၄၇ အေျခခံဥပေဒအရ ဧရာဝတီတိုင္း ေဒသခရိုင္ကို ပုသိမ္၊ဟသၤာတ၊ေျမာင္းျမ၊ မအူပင္၊ဖ်ာပုံခရိုင္မ်ားျဖင့္ ဖြဲ႕စည္းသည္။ ေနာက္ပိုင္းတြင္ အဆင့္ဆင့္ေျပာင္းလဲဖြဲ႕စည္းခဲ့ရာ ၂၀၂၀ျပည့္ႏွစ္တြင္ ဧရာဝတီတိုင္း၌ ခရိုင္ (၆)ခရိုင္၊ၿမိဳ့နယ္ (၂၆)ၿမိဳ့နယ္၊ ၿမိဳ့ (၄၅)ၿမိဳ့၊ ရပ္ကြက္(၃၀၀)၊ေက်းရြာအုပ္စု (၁၉၁၄)၊ ေက်းရြာေပါင္း (၁၁၆၈၄)ရြာ ပါဝင္သည္။
ဧရာဝတီတိုင္းေဒသႀကီးသည္ ဧရာဝတီျမစ္၏ ျမစ္ဝကၽြန္းေပၚေဒသျဖစ္ၿပီး ျမန္မာျပည္၏ အေနာက္ေတာင္ဘက္တြင္ တည္ရွိသည္။ နယ္နိမိတ္ခ်င္း ထိစပ္ေနေသာ ျပည္နယ္ႏွင့္တိုင္းမ်ားမွာ လက္်ာရစ္အားျဖင့္ အေနာက္ေျမာက္တြင္ ရခိုင္ျပည္နယ္၊ ေျမာက္ဘက္ႏွင့္ အေရွ႕ဘက္တြင္ ပဲခူးတိုင္းေဒသႀကီး ႏွင့္ အေရွ႕ဘက္တြင္ ရန္ကုန္တိုင္းေဒသႀကီး တို့ျဖစ္သည္။ ေတာင္ဘက္ႏွင့္ အေနာက္ဘက္တြင္ ဘဂၤလားပင္လယ္ေအာ္ ရွိသည္။ ေျမာက္လတၱီတြဒ္ ၁၅ ဒီဂရီ ၄၀ မိနစ္ မွ ၁၈ ဒီဂရီ ၃၀ မိနစ္ ၾကား၊ ေလာင္ဂ်ီတြဒ္ ၉၄ ဒီဂရီ ၁၅ မိနစ္ မွာ ၉၆ ဒီဂရီ ၁၅ မိနစ္ ၾကားတြင္တည္ရွိသည္။
ဧရာဝတီတိုင္းေဒသႀကီးသည္ ၁၃,၅၆၇ စတုရန္းမိုင္ က်ယ္ဝန္းၿပီး ေျမျပန႔္ ေျမက်ယ္ေပါမ်ား၍ ျမစ္ေခ်ာင္းမ်ားလည္း ကြန္ခ်ာသဖြယ္ ယွက္သန္းေန ၾကသည္။ သို့ေသာ္ ရခိုင္ကမ္းေျမာင္ေဒသေအာက္ပိုင္းႏွင့္ ရခိုင္ရိုးမေတာင္ထိပ္ေၾကာင့္အေရွ႕ ဘက္ပိုင္းတို့လည္း တစ္စိတ္တစ္ေဒသပါဝင္သည္။
ဧရာဝတီတိုင္းေဒသႀကီး၏ ၿမိဳ့ေတာ္မွာ ပုသိမ္ၿမိဳ့ျဖစ္သည္။
ပင္လယ္ႏွင့္နီးေသာေဒသျဖစ္၍၊ မိုးမ်ားၿပီးစြတ္စိုေသာ ရာသီဥတုရွိသည္။
ဧရာဝတီတိုင္းေဒသႀကီးအား ခရိုင္ (၈) ခုျဖင့္ ဖြဲ႕စည္းထားသည္။
ပုသိမ္ခရိုင္
က်ဳံေပ်ာ္ခရိုင္
ဟသၤာတခရိုင္
ျမန္ေအာင္ခရိုင္
မအူပင္ခရိုင္
ေျမာင္းျမခရိုင္
ဖ်ာပုံခရိုင္
လပြတၱာခရိုင္
ခရိုင္ရွိၿမိဳ့နယ္
ပုသိမ္ခရိုင္ ပုသိမ္ၿမိဳ့နယ္ • ကန္ႀကီးေထာင့္ၿမိဳ့နယ္ • ငပုေတာၿမိဳ့နယ္ • သာေပါင္းၿမိဳ့နယ္
က်ဳံေပ်ာ္ခရိုင္ က်ဳံေပ်ာ္ၿမိဳ့နယ္ • ေရၾကည္ၿမိဳ့နယ္ • ေက်ာင္းကုန္းၿမိဳ့နယ္
ဟသၤာတခရိုင္ ဟသၤာတၿမိဳ့နယ္ • ဇလြန္ၿမိဳ့နယ္ • ေလးမ်က္ႏွာၿမိဳ့နယ္
ျမန္ေအာင္ခရိုင္ ျမန္ေအာင္ၿမိဳ့နယ္ • ႀကံခင္းၿမိဳ့နယ္ • အဂၤပူၿမိဳ့နယ္
မအူပင္ခရိုင္ မအူပင္ၿမိဳ့နယ္ • ပန္းတေနာ္ၿမိဳ့နယ္ • ေညာင္တုန္းၿမိဳ့နယ္ • ဓႏုျဖဴၿမိဳ့နယ္
ေျမာင္းျမခရိုင္ ေျမာင္းျမၿမိဳ့နယ္ • အိမ္မဲၿမိဳ့နယ္ • ဝါးခယ္မၿမိဳ့နယ္
ဖ်ာပုံခရိုင္ ဖ်ာပုံၿမိဳ့နယ္ • ဘိုကေလးၿမိဳ့နယ္ • က်ိဳက္လတ္ၿမိဳ့နယ္ • ေဒးဒရဲၿမိဳ့နယ္
လပြတၱာခရိုင္ လပြတၱာၿမိဳ့နယ္ • ေမာ္လၿမိဳင္ကၽြန္းၿမိဳ့နယ္
ၿမိဳ့ေပါင္း (၄၅) ၿမိဳ့၊ ရပ္ကြက္ေပါင္း (၃၀၀) ကြက္၊ ေက်းရြာအုပ္စု (၁၉၁၉) အုပ္စု၊ ရြာေပါင္း (၁၁၈၆၄) ရြာ ရွိသည္။
အျခား ၿမိဳ့ရြာမ်ား
အိုင္သျပဳ၊ ေရြးကုန္၊ အသုတ္၊ ေဘာ္မိ၊ ဓမိ၊ ကဒုံကနိ၊
ခေမာက္စု၊ ကြင္းေကာက္၊ က်ိဳက္လတ္၊ က်ဳံးဒါး၊ က်ဳံကဒြန္း
က်ဳံမေငး၊ လူေခါင္းကၽြန္း၊ ဆကာႀကီး၊ တဂရက္၊ ၿမိဳ့ကြင္း၊နိဗၺာန္၊ အုန္းပင္၊ ပသြယ္၊ ျပင္ခရိုင္၊ ပ်ဥ္ရြာ၊ စေကၠာ့၊ စက္ဆန္းရွမ္းရြာ၊ ေရွာျပာ၊ ေရႊေလာင္း၊ ေရႊျမင္တင္၊ ေရႊေတာင္ေမွာ္၊ ဆင္မ၊ ေတာင္ကေလး၊ ရြာသစ္၊ သစ္ျပဳတ္၊ သုံးခြ၊ ထူးႀကီးအင္ပင္၊ ေရလဲကေလး၊ ဇီးခ်ိဳင္၊ မဲဇလီကုန္း၊ ျမင္းကကုန္း
ဒါးက၊ တလုေတၳာ္၊ သလပ္ခြာ၊ ထန္းကုန္း၊ လက္ပန္၊ ကံရြာ
လိန္ကုန္း၊ ဝက္ႀကီးကြင္း၊ ကေနာင္၊ သီတာကုန္းျပင္၊ ဘက္ရဲ
ကန္ဘဲ့၊ ဘီတြဒ္၊ ျမင္းကဆိပ္၊ ကၽြဲတလင္း၊ ကရင္အင္း
မိုးႀကိဳးပစ္၊ အိုင္မ၊ ဖက္ႀကီးကုန္း၊ ဖိုးလိန္ကြင္း၊ ေရႊကညင္ပင္
ဇင္ႁပြန္းကုန္း၊ ၿမိဳ့ေခ်ာင္း၊ ၿမိဳ့တြင္း၊ ဟိုင္းႀကီး
ဧရာဝတီတိုင္းေဒသႀကီးတြင္ ၂၀၁၄ သန္းေခါင္စာရင္းအရ လူဦးေရ ၆.၁သန္းေနထိုင္ၾကသည္။ အမ်ိဳးသား ၃သန္းႏွင့္ အမ်ိဳးသမီး ၃.၁သန္း ရွိသည္။၁၉၈၃ခုႏွစ္ သန္းေခါင္စာရင္းအရ လူဦးေရ ၂၄% တိုးတက္လာခဲ့သည္။ ရန္ကုန္တိုင္းၿပီးလၽွင္ ဒုတိယေျမာက္လူဦးေရအမ်ားဆုံးျဖစ္ကာ ရန္ကုန္တိုင္းႏွင့္ မႏၲေလးတိုင္းၿပီးလၽွင္ တတိယေျမာက္ လူဦးေရ အသိပ္သည္းဆုံးေဒသျဖစ္သည္။ဧရာဝတီတိုင္း၏ လူဦးေရ သိပ္သည္းဆမွာ တစ္စတုရန္းကီလိုမီတာတြင္ ၁၇၆.၅ဦးျဖစ္သည္။ တိုင္းအတြင္း လူ၁၀၀လၽွင္ ၈၆ဦး ေက်းလက္တြင္ ေနထိုင္ၾကသည္။ ပုသိမ္ခရိုင္တြင္ ၁.၆သန္းျဖင့္ အမ်ားဆုံးေနထိုင္ၾကသည္။ ၿမိဳ့နယ္အေနျဖင့္ ေျမာင္းျမၿမိဳ့နယ္တြင္ အမ်ားဆုံးေနထိုင္ၾကသည္။
ဗမာႏွင့္ကရင္လူမ်ိဳးတို့ အဓိကအားျဖင့္ ေနထိုင္ၾကၿပီး အေနာက္ဘက္ ကမ္းရိုးတန္းတေလၽွာက္ ရခိုင္လူမ်ိဳးအနည္းငယ္ ေနထိုင္ၾကသည္။ အမ်ားစုမွာ ဗုဒၶဘာသာျဖစ္ၾကၿပီး ခရစ္ယာန္ဘာသာဝင္၊ အစၥလာမ္ဘာသာဝင္ အနည္းငယ္ ေနထိုင္ၾကသည္။ ဗမာဘာသာစကားသည္ အဓိကဘာသာစကား ျဖစ္သည္။
ျမန္မာနိုင္ငံ၏ေျမာက္ပိုင္း ကခ်င္ျပည္နယ္၌ ျမစ္ဖ်ားခံေသာ ဧရာဝတီျမစ္သည္ ကခ်င္ျပည္နယ္၊ စစ္ကိုင္းတိုင္းေဒသႀကီး၊ မႏၲေလးတိုင္းေဒသႀကီး၊ မေကြးတိုင္းေဒသႀကီး၊ ပဲခူးတိုင္းေဒသႀကီးတို့ကို ျဖတ္သန္းကာ ျမစ္ခြဲေခ်ာင္းခြဲမ်ားစြာ ယွက္ျဖာ ထြက္ၿပီး ဧရာဝတီ ျမစ္ဝကၽြန္းေပၚေဒသကို ျဖစ္ေပၚေစလ်က္ ကပၸလီ ပင္လယ္ထဲသို့ စီးဝင္သည္။ သို့ျဖစ္၍ ေရလမ္းခရီးသည္ ဧရာဝတီတိုင္းေဒသႀကီး၏ အဓိက လမ္းပန္းဆက္သြယ္ေရး ျဖစ္သည္။ မီးရထားလမ္း ဟူ၍ ႀကံခင္း၊ ဟသၤာတ၊ ပုသိမ္တစ္လမ္းတည္းသာ ရွိသည္။
လမ္းပန္းဆက္သြယ္ေရး ပို၍ေခ်ာေမာေစရန္ ပုသိမ္အေနာက္ ေရွာျပာေခ်ာင္းသာ ကားလမ္းမႀကီးကို ေဖာက္လုပ္ခဲ့သည္။ ပုသိမ္မုံရြာကားလမ္းမႀကီးသည္ ထက္ေအာက္ ျမန္မာနိုင္ငံ ကူးလူးဆက္ဆံေရးႏွင့္ ကုန္စည္ပို့ေဆာင္ေရးတြင္ အလြန္အသုံးက် အေရးပါသည္။
စိတ္ဝင္စားဖြယ္ေနရာမ်ား
ေရႊမုေ႒ာဘုရား
ေငြေဆာင္ကမ္းေျခ အပန္းေျဖစခန္း
ေခ်ာင္းသာကမ္းေျခ အပန္းေျဖစခန္း
ေမာ္တင္စြန္းဘုရား
ျပည္ေတာ္ျပန္ဘုရား
ျပည္လုံခ်မ္းသာ သာစည္ဘုရား
ဟိုင္းႀကီးကၽြန္း
တံတားမ်ား
ဗိုလ္ျမတ္ထြန္းတံတား (ေညာင္တုန္း)
ဧရာဝတီတံတား (ေညာင္တုန္း)
ေဒးဒလူတံတား (ဖ်ာပုံ)
ေဒးဒရဲတံတား
ဂုံညင္းတန္းတံတား
ခတၳိယတံတား (မအူပင္)
ဒါးကတံတား (ဒါးက)
ေက်ာင္းကုန္းတံတား
မအူပင္တံတား
ေျမာင္းျမတံတား
နတ္ေခ်ာင္းတံတား (ဘိုကေလး)
ငဝန္တံတား (ၿမိဳ့ကြင္း)
ငါးသိုင္းေခ်ာင္းတံတား
ဥတိုတံတား (ေခ်ာင္းသာ)
ဝါးခယ္မတံတား
ရာဇူဒိုင္ အမွတ္-၁ (ေမာ္ကၽြန္း)
ရာဇူဒိုင္ အမွတ္-၂ (ေမာ္ကၽြန္း)
ပုသိမ္ႀကိဳးတံတား
ပုသိမ္တံတား အမွတ္ -၂
ေျမဆီဩဇာႂကြယ္ဝေသာ ေျမႏုကၽြန္းေပၚေဒသျဖစ္၍ စပါး၊ ေျမပဲ၊ ဂုန္ေလၽွာ္၊ ေဆး၊ င႐ုတ္၊ ၾကက္သြန္၊ ပဲမ်ိဳးစုံတို့ စိုက္ပ်ိဳး ေအာင္ျမင္ျဖစ္ထြန္းသည္။ လယ္ယာလုပ္ငန္းသည္ အဓိကစီးပြားေရးလုပ္ငန္း ျဖစ္၍ ျမန္မာနိုင္ငံ၌ စပါးထြက္အေကာင္းဆုံးေသာ တိုင္းေဒသႀကီးတစ္ခု ျဖစ္သည္။ ဂုန္ေလၽွာ္အမ်ားဆုံး ထြက္ေသာတိုင္းလည္းျဖစ္ သည္။ အုန္းသီး၊ ငွက္ေပ်ာသီး အထြက္ႏွုန္းလည္း အလြန္ေကာင္းသည္။ တိုင္းအတြင္း၌ ကၽြန္းႏွင့္ သစ္မာထုတ္လုပ္မွု အေတာ္အသင့္ရွိ၍ သစ္ႏွင့္ မီးေသြး ထုတ္လုပ္နိုင္ေသာ လမု၊ ကနစို စေသာ ဒီေရေတာမ်ားလည္းရွိသည္။
ဧရာဝတီတိုင္းေဒသႀကီး၏ နာမည္ႀကီးေသာ အျခားလုပ္ငန္းတစ္မ်ိဳးမွာေရထြက္ပစၥည္း လုပ္ငန္း ျဖစ္သည္။ ျမစ္ေခ်ာင္းအင္းအိုင္ အမ်ားအျပားရွိ၍ သားငါးပုစြန္ေပါေပါမ်ားမ်ား ထြက္သျဖင့္ ငါးပိ၊ ငါးေျခာက္၊ ပုစြန္ေျခာက္လုပ္ငန္းမ်ားလည္း အႀကီးအက်ယ္ လုပ္ကိုင္ၾကသည္။ ေရခ်ိဳငါးဖမ္းလုပ္ငန္းအျပင္ ပင္လယ္ငါးဖမ္း လုပ္ငန္းကိုလည္း က်ယ္က်ယ္ျပန႔္ျပန႔္ လုပ္ကိုင္ၾကသည္။ ၾကက္၊ ဘဲေမြးျမဴေရး လုပ္ငန္းမ်ားလည္း ဖြံ့ၿဖိဳးသည္။ လပြတၱာၿမိဳ့နယ္မွ ငါးပိ၊ငါးေျခာက္၊ပုစြန္ေျခာက္လုပ္ငန္းအျပင္ ဆားလုပ္ငန္းကိုလည္း ႀကီးႀကီးက်ယ္က်ယ္လုပ္ကိုင္ၾကသည္။
ခ်ည္ထည္လုပ္ငန္း၊ သင္ျဖဴး၊ သင္ဖ်ာလုပ္ငန္းမ်ားလည္း ဧရာဝတီတိုင္းေဒသႀကီးအတြင္း လုပ္ကိုင္ၾကသည္။ ပုသိမ္ၿမိဳ့မွ ပုသိမ္ထီးလုပ္ငန္းကလည္း နိုင္ငံျခားဧည့္သည္မ်ား စိတ္ပါဝင္စားေသာ လုပ္ငန္းတစ္ခုျဖစ္သည္။ ျမန္ေအာင္ေရနံလုပ္ငန္းႏွင့္ ႀကံခင္းဘိလပ္ေျမစက္႐ုံစီမံကိန္းတို့သည္ ေအာင္ျမင္လ်က္ရွိသည္။ ပုသိမ္ၿမိဳ့တြင္ မွန္ျပားစက္႐ုံလုပ္ငန္း တည္ေဆာက္ထားသည္။ တိုင္းအတြင္း စက္႐ုံ၊ အလုပ္႐ုံ ၅၀ နီးပါးရွိရာဆန္စက္ ႏွင့္ လၽွပ္စစ္ဓာတ္အားေပးစက္မ်ားက အမ်ားစုျဖစ္သည္။
Ref: Wikipedia။ crd
